Νεάπολη

Απολιθωμένες ‘ανθρακικές καμινάδες’ ηλικίας 2-3 εκατομ. χρόνων στην Νεάπολη Λακωνίας

Πριν από ένα χρόνο περίπου, τον Οκτώβριο του 2006, ένας καλός φίλος και συνάδελφος από το Γεωλογικό Τμήμα του Πανεπιστημίου της Αθήνας, ο Επίκουρος Καθηγητής Γιάννης Φουντούλης βρέθηκε στην περιοχή της Νεάπολης Λακωνίας για μία γεωλογική έρευνα. Τυχαία βρέθηκε σε κάποιο χωματόδρομο στην Αγία Μαρίνα, μπροστά σε μία πινακίδα που έλεγε «Απολιθωμένο Δάσος». Την ίδια εποχή ο γράφων βρισκόταν στην Ιταλία για μία επιστημονική συνάντηση με θέμα «Ηφαίστεια λάσπης, ανθρακικές καμινάδες και σχετικές εκλύσεις αερίων».

Στη πρώτη συνάντηση μας λίγο μετά, εξιστορώντας ο ένας στον άλλο τις εμπειρίες από την Αγία Μαρίνα και την Ιταλία και βλέποντας τις σχετικές φωτογραφίες που είχαμε τραβήξει και οι δύο, συνειδητοποιήσαμε ότι το «Απολιθωμένο Δάσος» της Αγίας Μαρίνας δεν είχε καμία σχέση με τα γνωστά απολιθωμένα δάση, όπως τα γνωρίζουμε από το Σίγρι της Λέσβου και από άλλα μέρη.

Ένα μήνα αργότερα βρεθήκαμε μαζί στην Αγία Μαρίνα, ειδικά για να εξετάσουμε τις περίεργες δομές που είχε εντοπίσει ο Γιάννης. Το θέαμα με τις δεκάδες έως εκατοντάδες όρθιες, μέχρι 2 μέτρα ύψος, κυλινδρικές δομές στην ακτή του Όρμου της Αγίας Μαρίνας, 5 χλμ. δυτικά από τον κάβο Μαλιά (Ακρωτήριο Μαλέας) είναι εντυπωσιακό.

Παρόμοιες δομές γνωρίζουμε ουσιαστικά μόνο από τον βυθό των θαλασσών, όπου έχουν εντοπιστεί την τελευταία δεκαετία, ονομάζονται «ανθρακικές καμινάδες» και εμφανίζονται μαζί με «ηφαίστεια ιλύος (λάσπης)». Η ονομασία τους παραπέμπει στην έκλυση αερίων και κατ’επέκταση σε ηφαιστειακή ή υδροθερμική δραστηριότητα σαν αυτή που γνωρίζουμε από τα διάφορα γνωστά ηφαίστεια, όπως της Σαντορίνης, της Νισύρου, της Αίτνας κ.λ.π., όμως δεν έχουν καμμία σχέση με αυτά.

Πρόκειται για δομές που δημιουργούνται στον βυθό της θάλασσας από την άνοδο αερίων, κυρίως μεθανίου, μαζί με λεπτόρρευστη λάσπη, και προέρχονται από βάθος εκατοντάδων έως λίγων χιλιάδων μέτρων κάτω από τον βυθό. Το αέριο δημιουργείται μέσα στα αργιλικά ιζήματα που έχουν αποτεθεί στον βυθό του ωκεανού κυρίως από την σήψη των οργανικών υλικών. Αν βρεθούν κάποιοι δίοδοι διαφυγής, όπως ρήγματα, η πίεση των στρωμάτων που βρίσκονται από πάνω, αναγκάζει το ελαφρύτερο αέριο, μαζί με λεπτόρρευστη λάσπη να διαφύγει προς το βυθό της θάλασσας.

Εκεί δημιουργούνται διαφόρων ειδών μορφές, με πιο συνηθισμένες τα ηφαίστεια λάσπης, τις ανθρακικές καμινάδες και τις ανθρακικές κρούστες που σχετίζονται με διαφυγή αερίου στο θαλασσινό νερό ή με κοιτάσματα ενυδατωμένων υδρογονανθράκων σε βάθος λίγων μέτρων κάτω από τον βυθό. Γύρω από αυτές τις υποθαλάσσιες γεωλογικές μορφές αναπτύσσονται μικροσκοπικοί ή μεγαλύτεροι οργανισμοί που τρέφονται με μεθάνιο, δηλαδή βιοκοινωνίες πολύ διαφορετικές από αυτές που γνωρίζουμε από τις άλλες περιοχές του βυθού, και οι οποίες στηρίζονται στην ύπαρξη οξυγόνου. Αυτού του είδους τα περιβάλλοντα είναι πλέον γνωστά σαν «ακραία περιβάλλοντα», για να τονίσουν τις ιδιαίτερες συνθήκες στις οποίες βασίζεται η ζωή σε αυτά. Τέτοιου είδους ενεργές δομές και περιβάλλοντα έχουν εντοπιστεί στη Μεσόγειο νότια από την Κρήτη, στα υποθαλάσσια όρη του Αναξίμανδρου βορειοδυτικά από την Κύπρου και ανοιχτά από τον Νείλο, σε βάθη μέχρι 2.000 – 2.500 μέτρα.

Οι καμινάδες της Αγίας Μαρίνας έχουν ύψος μέχρι 2,5 μέτρα και διάμετρο από 20 εκατοστά μέχρι 1 μέτρο. Οι περισσότερες έχουν κυλινδρικό σχήμα ή κωνικό. Το εξωτερικό κέλυφος τους έχει πάχος μέχρι 5 εκατοστά ενώ το εσωτερικό τους είναι γεμάτο από γκρίζο αργιλικό υλικό, το οποίο διατρέχεται από πολυάριθμα λεπτά φλεβίδια. Δείγματα που πήραμε από το εξωτερικό κέλυφος τα αναλύσαμε με ακτίνες Χ και αποδείχτηκε ότι έχουν κυρίως ανθρακική σύσταση (ασβεστίτης, CaCO3). Το γεγονός αυτό και μόνο αποκλείει εξαρχής την πιθανότητα απολιθωμένου δάσους, δεδομένου ότι οι απολιθωμένοι κορμοί έχουν πυριτική σύσταση.

Με τον ΝΑΥΤΙΛΟ-2006 θα ερευνήσουμε την υποθαλάσσια περιοχή του Όρμου της Αγίας Μαρίνας για να διαπιστώσουμε αν οι καμινάδες αυτές συνεχίζονται στον βυθό και αν πιθανόν υπάρχουν στη περιοχή σήμερα παρόμοιες ενεργές δομές και διαφυγή αερίων.

Οι πληροφορίες για την Νεάπολη προετοιμάστηκαν από τον Δημήτρη Σακελλαρίου